Beiden schilderijen portreteren Justinus. Kies de echte. (Of lees de uitgebreide
oplossing onder lees meer)
 |
 |
Willem van Oranje had vier zonen.
De
twee bekendsten, Maurits (1567-1625) en Frederik Hendrik (1584-1647)
bezegelden de residentiële breuk van ons latere koningshuis met de
Nassaustad Breda, door de Oranjedynastie buiten Breda voort te zetten
en zich bij hun vader in Delft te laten begraven. De afgelopen weken
schreef ik over hun oudste halfbroer, Filips Willem (1554-1618), de
onbekende Oranjeprins. Bekender is Willems – enige – bastaardzoon,
Justinus (1559-1631), al was het maar omdat veel Bredanaars Justinus
van Nassau ten minste kennen als een pand- én voormalige museumnaam op
het Kasteelplein, waar de man ook inderdaad twintig jaar heeft gewoond.
Van 1601-1621 was Justinus gouverneur van Breda en zaakwaarnemer van
zijn halfbroers in de Baronie. Bekendheid ontleent hij ook aan een
beroemde nederlaag – doorgaans een wat dubieuze eer. Op 11 juni 1625
moest Justinus als gouverneur de vesting overgeven aan de Spaanse
belegeraar Ambrogio Spínola. Omdat Breda alom als een onneembaar fort
gold, was het wapenfeit tot in alle uithoeken van het Spaanse
wereldrijk groot nieuws. De Spaanse ‘Rembrandt’, Diego Velázques, stak
er vervolgens tien jaar in, om de overgave letterlijk zo breed mogelijk
over het canvas uit te smeren (Las Lanzas). Daarmee kreeg Justinus -
als enige Oranjetelg – een plaatsje in een wereldberoemd kunstwerk. Al
zal hij de stadssleutels slechts symbolisch en niet fysiek aan zijn
opponent hebben overhandigd. Los van alle overwinningssymboliek mogen
we bovendien betwijfelen, of Justinus op dat doek zelfs maar een héél
klein beetje echt geportretteerd is.
Hoe
dan ook, de Overgave van Breda heeft Justinus blijvend in een icoon
veranderd, maar achter die abstractie gaat veel schuil. Justinus was in
1583 in het Staatse leger gegaan. Al na twee jaar werd hij, 25 jaar
oud, bevorderd tot luitenant-admiraal van de Zeeuwse vloot. Hij
ontzette Antwerpen, veroverde Liefkenshoek en voerde in 1588 succesvol
de hele Nederlandse vloot tegen de Spaanse Armada aan. In het
Turfschipjaar 1590 stond hij Maurits terzijde bij de herovering van
Breda. Tussendoor vervulde hij jarenlang hoge diplomatieke functies.
Zijn Bredase gouverneursperiode begon, nadat hij wegens veelvuldige
zeeziekte afscheid van zijn admiraalsbestaan had genomen. Justinus’
verdiensten waren mede de vrucht van zijn opvoeding. Vader Willem had
zijn tussen twee huwelijken door verwekte en erkende zoon zonder
onderscheid temidden van zijn wettige kroost aan het hof grootgebracht.
Daarna volgde de Leidse universiteit. Zelfs de stugge, lastige Maurits
heeft Justinus altijd zonder reserves ‘mijn broer’ genoemd.
Justinus’
geboorteplaats is onbekend, wat zich met de onduidelijkheid van zijn
moeders origine laat verklaren. Deze Eva Elincx wordt vaak dochter van
een burgemeester van Emmerik genoemd, terwijl andere bronnen haar een
volksere, Bredase dan wel Vlaamse afkomst toeschrijven. Het verhinderde
Willem niet, zijn zoon in 1581 – tevergeefs – naar de hand van de
Engelse koning Elisabeth I te laten dingen. Na de Bredase overgave in
1625 trok Justinus zich als ambteloos burger terug in Leiden. Daar
wijdde hij zich aan de wetenschap, voor hij er in 1631 stierf en
begraven werd.
